Thám tử: Với việc hoàn tất vụ trao đổi gián điệp lớn nhất từ trước đến nay kể từ thời Chiến tranh Lạnh, Mỹ đã xoa dịu rắc rối ngoại giao với Nga một cách nhanh chóng và êm xuôi, đồng thời tránh làm tổn hại tới những nỗ lực cải thiện quan hệ với Nga trong thời gian gần đây. Bỡi vì theo thông tin mà thám tử tư Nhật Nguyệt ghi nhận được thì cả hai cũng đều trong tình trạng "ông ăn chả, bà ăn nem" chính vì vậy mà vụ việc đã được giải quyết một cách êm thấm và nhanh chóng.

10 gián điệp – những người đã trà trộn vào cộng đồng Mỹ trước khi bị bắt giữ cách đây 2 tuần - đã trở lại đất Nga vào hôm nay (10/7), một ngày sau khi họ hạ cánh xuống sân bay Vienna và đỗ cạnh một chiếc phản lực của chính phủ Nga chở theo 4 điệp viên đã làm việc cho các quốc gia phương Tây.

Những vụ trao đổi gián điệp đình đám nhất của thế giới. Ảnh: thamtunhatnguyet.com

>> Những vụ gián điệp và tình báo nổi tiếng giữa Mỹ và Nga

2 trong số 4 tù nhân này đã bay tới Anh, còn 2 tù nhân khác đã hạ cánh tại Sân bay Quốc tế Dulles, ngoại ô thủ đô Washington vào chiều tối thứ Sáu.

Vụ trao đổi gián điệp chóng vánh này là đỉnh cao của một ý tưởng được Nhà Trắng ngầm dự định cách đây hơn 1 tháng, vài tuần trước khi 10 gián điệp Nga bị bắt giữ hôm 27/6 sau khi phát hiện một số người đang chuẩn bị rời khỏi đất nước.

Vào buổi chiều thứ Sáu, ngày 11/6, Tổng thống Barack Obama tham gia một cuộc họp tại Nhà Trắng. Trong số những vấn đề được thảo luận có nội dung: vấn đề này có thể mang tới sự thay đổi như thế nào để không làm cho nỗ lực của Tổng thống Mỹ trong việc “cài đặt lại’ quan hệ cải thiện với Nga thêm phức tạp. Một quan chức Nhà Trắng tiết lộ, khả năng trao đổi gián điệp đã được đưa ra trong cuộc họp.

Trong khi việc bắt giữ không được lên kế hoạch thì việc trao đổi dường như có lợi nhất đối với Mỹ. Bất chấp việc gây ra cơn bão ngoại giao lớn sau khi bị bắt, nhóm điệp viên này được đánh giá là hoạt động khá "nghiệp dư" và không gây nhiều tác động tới an ninh Mỹ. "Không lợi ích an ninh lớn nào sẽ có được từ việc giam cầm lâu dài 10 điệp viên đó tại Mỹ", phát ngôn viên Bộ Ngoại giao Mỹ Mark Toner tuyên bố khi thông báo về kế hoạch trao đổi điệp viên với Nga.

Chính vì thế, Tổng thống Obama đã chấp thuận phương án trao đổi gián điệp. Vấn đề này không được đưa ra khi ông Obama tiếp Tổng thống Nga Dmitry Medvedev tại Nhà Trắng hôm 24/6, 3 ngày trước khi các gián điệp Nga bị bắt giữ.

Ngay sau đó, Giám đốc CIA, Leon Panetta, đã cung cấp cho Mikhail Fradkov - người đứng đầu Cục tình báo hải ngoại SVR của Nga – tên 4 tù nhân đang bị Nga giam giữ. Mỹ muốn Nga phóng thích cho 4 tù nhân này. Theo các quan chức Mỹ, sau một vài ngày và 3 cuộc điện đàm, Panetta và Fradkov đã nhất trí với thỏa thuận trao đổi gián điệp.

Tất cả 4 tù nhân đã thú tội như một điều kiện để được tha bổng, mặc dù Mỹ không thừa nhận họ là gián điệp.

Phát ngôn viên Bộ Ngoại giao Mỹ Mark Toner cho biết, tốc độ của thỏa thuận trao đổi phản ánh việc cải thiện quan hệ Nga – Mỹ. “Hoạt động trao đổi được thực hiện nhanh hơn nhiều so với trước đây”, ông nói bóng gió tới hoạt động trao đổi điện viên dưới thời Chiến tranh Lạnh.

Lần trao đổi điệp viên lớn cuối cùng trong thời Chiến tranh Lạnh diễn ra vào năm 1985, khi hơn 20 gián điệp của hai miền Đông và Tây Đức được trao đổi trên cây cầu Glienicke nối hai nửa của thành phố Berlin.

Không chỉ dư luận các nước hữu quan, mà cả giới chuyên môn đều cảm thấy ngạc nhiên khi Nga và Mỹ có thể kết thúc nhanh chóng vụ bê bối gián điệp. Điều đáng nói là cả Tổng thống Nga và Mỹ đều có phản ứng ngay sau khi vụ việc xảy ra, đồng thời trực tiếp giải quyết vấn đề này. Điều gì đã khiến họ phải quan tâm và những điệp viên kể trên là ai vẫn tiếp tục là chủ đề được mọi người chú ý.

Những cáo buộc của Mỹ

Giới truyền thông Mỹ đưa tin, Mỹ đã phóng thích cả 10 nghi can gián điệp Nga ngay sau khi họ nhận tội làm gián điệp cho nước ngoài một cách bất hợp pháp. Tuy nhiên, những người này không nhận tội rửa tiền. Thẩm phán Kimba Wood đã ra lệnh trục xuất ngay lập tức cả 10 bị cáo và họ đã đáp chuyến bay rời nước Mỹ tối 8/7 (theo giờ địa phương).

Được biết, kể từ khi bị bắt đến hôm có mặt tại tòa án New York hôm 8/7 là lần đầu tiên cả 10 người cùng xuất hiện trước công chúng. Nhưng giới chuyên môn rất quan tâm tới sự chóng vánh của phiên tòa và nhận xét của ông Robert Baum, luật sư biện hộ cho Anna Chapman được coi là câu trả lời - những thông tin mà 11 người này thu thập được đều có thể tìm kiếm trên internet.

Theo cáo buộc của tòa, những nghi can kể trên đã tìm mọi cách để trở thành công dân Mỹ một cách bất hợp pháp (dùng hộ chiếu giả và tên giả) nhằm thâm nhập vào giới hoạch định chính sách thu thập thông tin. Cụ thể như 5 người có tên Richard Murphy, Cynthia Murphy, Donald Howard Heathfield, Tracey Lee Ann Foley và Juan Lazaro đã thừa nhận họ là công dân Nga với tên gọi Vladimir Guryev, Lydia Guryev, Andrey Bezrukov, Elena Vavilova và Mikhail Vasenkov.

Michael Zottoli và Patricia Mills cũng thừa nhận là công dân Nga với tên gọi Mikhail Kutsik và Natalia Pereverzeva. Juan Lazaro tên thật là Mikhail Vasenkov, còn Anna Chapman có tên thật là Anya Kushchenko. Mikhail Semenko hoạt động ở Mỹ có thể theo tên thật. Riêng Vicky Pelaez sinh ở Peru, còn nghi phạm thứ 11 Christopher Metsos đã mất tích sau khi bị bắt và được tại ngoại vì nộp bảo lãnh 33.000 USD ở Cyprus.

Richard Murphy và Cynthia Murphy (trái); Anna Chapman và Alex Chapman.

Chỉ trong khoảng 10 ngày (từ 28/6 đến 8/7), một vụ gián điệp lớn đã được xử lý êm thấm là điều hy hữu trong hoạt động tình báo trên thế giới. Ngày 28/6, Cục Điều tra Liên bang Mỹ (FBI) thông báo, vừa bắt giữ 10 trong số 11 nghi can làm gián điệp cho Nga. Vụ bắt giữ diễn ra tại 4 bang New York, New Jersey, Massachusetts và Virginia. Giới chuyên môn nhận định, việc bắt giữ nhiều điệp viên trong cùng một thời gian chứng tỏ có kẻ phản bội hoặc một trong số họ đã phạm phải sai lầm "chết người" hay những người này nằm trong ống ngắm của FBI ngay từ khi đặt chân tới Mỹ…

Giới chuyên môn cũng rất quan tâm tới tuyên bố và thái độ của Thủ tướng Putin, người từng phục vụ hàng chục năm trong KGB đối với vấn đề kể trên - sẽ không ảnh hưởng nhiều đến quan hệ Nga - Mỹ. Ngày 29/6, Bộ Ngoại giao Nga ra tuyên bố phủ nhận mọi cáo buộc của Mỹ. Một số nhà phân tích cho rằng, vụ bắt giữ là quyết định của thế lực chống lại quan điểm cải thiện quan hệ với Nga mà Tổng thống Barack Obama đang tiến hành bởi diễn ra ngay sau khi Tổng thống Dmitry Medvedev kết thúc chuyến thăm Mỹ.

Ông Barack Obama đã được thông báo về vụ bắt giữ trước khi có cuộc gặp Tổng thống Dmitry Medvedev. Nhưng có người lại coi đây là hành động nhằm đánh bóng tên tuổi của các cơ quan tình báo Mỹ sau khi bị thất bại trong việc bắt giữ trùm khủng bố Bin Laden.

Ông Nikolai Kolesnikov, Phó Chủ tịch Ủy ban An ninh Quốc hội Nga cho rằng, vụ scandal gián điệp đã được dàn dựng bởi những người Mỹ vẫn còn giữ thái độ thời Chiến tranh Lạnh với Nga. Lời khẳng định của Chánh văn phòng Nhà Trắng Rahm Emanuel khiến dư luận quan tâm - quyết định trao đổi điệp viên là của cơ quan an ninh, không phải của Tổng thống Barack Obama.

Ngày 9/7, Bộ Ngoại giao Nga chính thức xác nhận việc trao đổi điệp viên. Tổng thống Dmitry Medvedev đã ký lệnh thả 4 gián điệp để đổi lấy tự do của 10 người Nga bị Mỹ kết tội làm gián điệp. Tổng thống Dmitry Medvedev coi thỏa thuận đạt được giữa Cơ quan Tình báo đối ngoại Nga (SVR) và Cục tình báo trung ương Mỹ (CIA) là bước đi tích cực để tăng cường mối quan hệ Nga-Mỹ.

Bộ trưởng Tư pháp Mỹ Eric Holder cho rằng, thỏa thuận trao đổi gián điệp là giải pháp thành công cho nước Mỹ. Thứ trưởng Ngoại giao Mỹ Filip Gordon từng tuyên bố, dù xảy ra chuyện bắt giữ, nhưng Washington vẫn muốn phát triển quan hệ với Moskva và 2 nước sẽ tiếp tục hội đàm và thảo luận để giải quyết các vấn đề bất đồng.

Điệp viên không số

Theo giới truyền thông, để cuộc trao đổi điệp viên diễn ra êm thấm, đại diện của SVR và CIA đã tiến hành nhiều cuộc thương đàm. Được biết, Giám đốc CIA Leon Panetta đã bố trí một cuộc nói chuyện thân mật với Giám đốc SVR Mikhail Fradkov ngay sau khi FBI bắt 11 nghi can kể trên. Tuy cuộc trao đổi điệp viên diễn ra hôm 9/7 tại sân bay quốc tế ở Vienne, Áo được giữ kín, nhưng phóng viên vẫn ghi được những hình ảnh về sự kiện hy hữu này.

Giới truyền thông đưa tin về vụ bắt gián điệp.

Chiếc chuyên cơ Yakovlev Yak-42 của Bộ Tình trạng khẩn cấp Nga đáp xuống sân bay quốc tế ở Vienne trùng với thời điểm chiếc chuyên cơ Boeing 767-200 của Mỹ hạ cánh. Sau đó không lâu, chuyên cơ của Bộ Tình trạng khẩn cấp Nga đã hạ cánh xuống sân bay Domodedovo ở Moskva, mang theo 10 người của họ. Còn chuyên cơ của Mỹ trước khi hạ cánh xuống sân bay quốc tế Washington Dulles ở ngoại ô Washington, đã đáp xuống căn cứ không quân Brize Norton ở Anh để thả 2 trong số 4 điệp viên vừa được Nga phóng thích. Đây là cuộc trao đổi điệp viên lớn nhất giữa Nga và Mỹ kể từ sau Chiến tranh Lạnh.

4 điệp viên được Nga phóng thích bao gồm Igor Sutyagin, nhà khoa học về hạt nhân làm việc cho CIA, bị bắt năm 1999, bị tuyên án 14 năm tù năm 2004 vì đánh cắp bí mật hạt nhân cho Mỹ. Aleksandr Zaporozhsky, nguyên Đại tá tình báo Nga, bị bắt năm 2001, bị tuyên án 18 năm tù vì cung cấp cho Mỹ thông tin về tình báo Nga đang hoạt động ở Mỹ. Sergei Skripal, nguyên Đại tá tình báo Nga bị kết án 13 năm tù năm 2006 vì làm gián điệp cho cơ quan tình báo Anh MI6 trong những năm 1990. Gennady Vasilenko, nguyên nhân viên KGB bị bắt vì sở hữu vũ khí trái phép.

Cách đây 48 năm (1962), Đại tá tình báo Liên Xô Rudolf Abel, người bị bắt ở Mỹ hồi cuối những năm 1950 đã được Washington phóng thích sau khi Moskva thả viên phi công Gary Powers, người điều khiển chiếc máy bay do thám U2 bị bắn rơi năm 1960. 2 năm sau (1964), tình báo viên Konon Molody (thường được gọi với cái tên Gordon Londsdale) đã được đổi lấy điệp viên Griville Wynne, người của cơ quan tình báo Anh MI6 chuyên liên lạc với Oleg Penkovsky, sĩ quan quân đội Nga chuyên bán thông tin cho Mỹ và Anh.

Trong số 10 người vừa được thả, Anna Chapman được dư luận đặc biệt quan tâm bởi những bức ảnh riêng tư của cô bị chồng cũ Alex Chapman (chia tay năm 2005) đưa lên các tờ báo lá cải ở Anh và Mỹ. Mẹ đẻ của Anna Chapman, bà Irina Kushchenko khẳng định, con gái không phải là nữ điệp viên huyền thoại Mata Hari và có thể kiện về việc xâm phạm đời tư của con gái mình. Tờ Mirror và New York Post đưa tin, Anh đang điều tra thông tin, Anna Chapman muốn có quan hệ với Hoàng tử William và Harry, cháu nội Nữ hoàng Elizabeth II.

Được biết, Anna Chapman thường xuyên tới lui câu lạc bộ Bougis nổi tiếng ăn chơi tại thủ đô London để gây sự chú ý đối với Hoàng tử Anh bởi họ là thành viên thường xuyên tại đây. Anna Chapman là con gái của một nhà ngoại giao Nga và đã nhận bằng cao học ở Volgograd và Moskva. Khi đến New York (tháng 2/2010), Anna Chapman cho biết, muốn xây dựng một hãng tuyển dụng trí thức trẻ ở New York và Moskva.

Trước đó, Anna Chapman từng sống ở Anh (5 năm) và làm việc trong ngành Tài chính. Trên trang LinkedIn, Anna Chapman cho biết là Giám đốc của PropertyFinder Ltd, trang web về bất động sản ở Moskva, Tây Ban Nha, Bulgaria và một số nước khác.

Ông Christopher Metsos là công dân Canada, nhưng mang hộ chiếu Mỹ và là người duy nhất bị bắt bên ngoài nước Mỹ. Ông Christopher Metsos bị cảnh sát Cyprus bắt khi đang chuẩn bị lên chuyến bay tới Budapest. Ông Christopher Metsos bị cáo buộc hỗ trợ tài chính cho các điệp viên kể trên.

Đầu năm 2004, ông Christopher Metsos từng mang theo một lượng tiền mặt lớn vào Mỹ để cung cấp cho những người này sử dụng. Người ta đã tìm thấy 8 phong bì đựng 80.000 USD trong nhà của một trong những điệp viên kể trên. Các phong bì tương tự cũng được tìm thấy tại nơi ở của những nghi can bị bắt tại Boston và New York.

Richard Murphy và Cynthia Murphy bị bắt tại tư dinh ở Montclair, bang New Jersey. Cynthia Murphy được yêu cầu thiết lập quan hệ với một nhà tài chính nổi tiếng ở New York để người này cung cấp tin tức nội bộ của Nhà Trắng. Donald Howard Heathfield và Tracey Lee Ann Foley sống với 2 con nhỏ ở Cambridge, bang Massachusetts. Họ là đối tác kinh doanh ở TechCast, một cơ quan phân tích dự đoán mô hình công nghệ của tương lai và cũng là thành viên của ủy ban Lifeboat Foundation, một tổ chức phi lợi nhuận khuyến khích các tiến bộ khoa học.

Ông Juan Lazaro là công dân Peru, nhưng sinh ra ở Uruguay và thường nói với mọi người mình là giáo sư kinh tế học. Còn bà Vicky Pelaez sinh ở Peru, là nữ phóng viên của El Diario La Prensa, tờ báo tiếng Tây Ban Nha có trụ sở tại New York, nổi tiếng với việc chỉ trích chính quyền Mỹ. Michael Zottoli và Patricia Mills bị bắt tại Arlington, bang Virginia, nơi họ sống với cậu con trai mới chào đời. Mikhail Semenko tới Mỹ năm 2008 và làm việc cho hãng lữ hành Travel All Russia. Trên trang LinkedIn, Mikhail Semenko miêu tả mình là người sử dụng nhiều thứ tiếng: Nga, Anh, Trung, Tây Ban Nha, Đức và Bồ Đào Nha.

Mặc dù những người bị bắt đã được phóng thích, nhưng chủ đề được quan tâm nhất hiện nay là số phận của con cái họ bởi tuy dùng tên giả, hộ chiếu giả, thậm chí kết hôn giả, nhưng họ lại là công dân Mỹ. Được biết, những người này vẫn tiếp tục sinh sống, học tập, làm việc và định cư lâu dài ở Mỹ dưới sự giám hộ của người được ủy quyền. Tuy nhiên, con cái của các điệp viên bị trục xuất có thể đi đâu tùy ý, nhưng cần được sự đồng ý của cha mẹ và phù hợp với luật pháp của Mỹ. Theo tờ Boston Globe, các con của Donald Heathfield và Tracey Foley đã tới Nga từ thượng tuần tháng 7